የይሐ ቤተ-መቅደስ (ትግራይ)
Yeha Temple (Tigray)
የይሐ ቤተ-መቅደስ (Great Temple of Yeha) በሰሜን ኢትዮጵያ በትግራይ ክልል (ከአድዋ ከተማ በስተምስራቅ 30 ኪሎ ሜትር ገደማ ርቀት ላይ) የሚገኝ፣ በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ሙሉ በሙሉ ሳይፈርስ በቆመ ሁኔታ የሚገኝ እጅግ ጥንታዊ ሕንፃ (Oldest standing structure in Ethiopia) ነው።
ይህ ታሪካዊ ቦታ ከአክሱም ስልጣኔ እድገት በፊት በነበረው የዳዕማት/ዲዕማት (D'mt Kingdom) ዘመነ-መንግሥት (ከክርስቶስ ልደት በፊት በ8ኛው እስከ 7ኛው ክፍለ ዘመን ገደማ) የተገነባ ነው።
1. ታሪካዊ አመጣጥ እና አገልግሎት
- የዳዕማት መንግሥት ማዕከል: ይሐ በአክሱም ስልጣኔ መባቻ በፊት የነበረው የዳዕማት መንግሥት ዋና ከተማና የሃይማኖት ማዕከል እንደነበረች የታሪክና የአርኪኦሎጂ ማስረጃዎች ያሳያሉ።
- የጨረቃ አምላክ መቅደስ (Temple of Almouqah): ቤተ-መቅደሱ በወቅቱ ለነበረው የደቡብ አረቢያና የአካባቢው የጨረቃ አምላክ አልሙቃህ (Almaqah / Almougah) መስዋዕት ማቅረቢያና የአምልኮ ቦታነት የተገነባ ነበር።
- ወደ ክርስትና ገዳምነት መለወጥ (6ኛው ክፍለ ዘመን): በ6ኛው ክፍለ ዘመን ክርስትና በሀገሪቱ በሰፊው ሲስፋፋ፣ ከተስዐቱ ቅዱሳን (Nine Saints) አንዱ የሆኑት አባ አፍጼ ቦታውን ወደ ክርስቲያናዊ ገዳምነት ቀይረውታል። ይህም ሕንፃው ለዘመናት ሳይፈርስና ሳይበላሽ እንዲጠበቅ ትልቅ አስተዋፅኦ አድርጓል።
2. የስነ-ሕንፃና የምህንድስና ጥበብ
የይሐ ቤተ-መቅደስ ሕንፃ የተገነባበት የድንጋይ አሰራር ጥበብ እጅግ አስደናቂና ለዘመናት የሚቆይ ምህንድስናን ያሳያል፡
- ያለ ሲሚንቶ/ጭቃ ማያያዣ (Dry-stone Masonry): የቤተ-መቅደሱ ግድግዳዎች የተገነቡት ግዙፍና በተስተካከለ ሁኔታ የተጠረቡ የኖራ ድንጋዮችን (Polished Limestone Blocks) ያለምንም ማያያዣ ጭቃ ወይም ሲሚንቶ እርስ በእርስ በመግጠም ነው። ድንጋዮቹ እጅግ በተጠበቀ ጥበት ስለተገጠሙ በመካከላቸው መርፌ እንኳ ማሳለፍ አይቻልም።
- የሕንፃው መጠንና ቁመት: ሕንፃው አራት ማዕዘን ቅርጽ ያለው ሲሆን፣ 18.5 ሜትር ርዝመትና 15 ሜትር ስፋት አለው። ቁመቱም እስከ 14 ሜትር ያህል ከፍ ብሎ የተገነባ ባለ ግዙፍ ግድግዳ ነው።
- የሳባውያን ጽሑፎችና ቅርጻ ቅርጾች: በቤተ-መቅደሱ ድንጋዮችና በዙሪያው በሚገኙት ቅርሶች ላይ በጥንታዊው የሳባውያን/የደቡብ አረቢያ ፊደላት (Musnad Script) የተጻፉ መረጃዎች፣ የመስዋዕት ማቅረቢያ መሠዊያዎች እና የዱር ፍየሎች (Ibex) ምስሎች ተቀርጸው ይገኛሉ።
3. በይሐ አካባቢ የሚገኙ ተዛማጅ አርኪኦሎጂያዊ ቅርሶች
ከዋናው የይሐ ቤተ-መቅደስ በተጨማሪ በአካባቢው የሚከተሉት ታሪካዊ ቦታዎች ይገኛሉ፡
- የግራአት በኣል ገብርኤል ቤተ-መንግሥት (Grat Be'al Geubri): ከቤተ-መቅደሱ ጥቂት ሜትሮች ርቆ የሚገኝ፣ በጥንታዊ የእንጨትና የድንጋይ አምዶች የተሰራ ግዙፍ የቤተ-መንግሥት ፍርስራሽ ነው። በምስራቅ አፍሪካ ከሚገኙ እጅግ ጥንታዊ ባለብዙ ፎቅ ሕንፃዎች አንዱ እንደነበር ይገመታል።
- የዳዕሮ ሚካኤል የመቃብር ጉድጓዶች (Shaft Tombs): ከወጥ ድንጋይ ውስጥ ተቆፍረው የተሰሩ የዳዕማት ነገሥታትና ባለስልጣናት ጥንታዊ የመቃብር ስፍራዎች።
- የአባ አፍጼ ገዳም: ከቤተ-መቅደሱ ጎን የሚገኝ፣ ጥንታዊ የብራና መጻሕፍትን፣ የነገሥታት ዘውዶችንና የነሐስ ቁሳቁሶችን የያዘ ገዳም።
The Great Temple of Yeha stands in the Tigray Region of northern Ethiopia, about 30 km east of the town of Adwa. It is the oldest standing structure in Ethiopia, surviving in a largely intact state.
It was built during the era of the D'mt Kingdom, which preceded the rise of Aksumite civilization (roughly the 8th to 7th centuries BC).
1. Historical origins and use
- Centre of the D'mt Kingdom: Historical and archaeological evidence shows that Yeha was the capital and religious centre of the D'mt Kingdom before the dawn of Aksumite civilization.
- Temple of the moon god Almaqah: The temple was built as a place of worship and sacrifice for Almaqah, the moon god worshipped in South Arabia and the surrounding region at that time.
- Conversion into a Christian monastery (6th century): When Christianity spread widely across the country in the 6th century, Abba Aftse, one of the Nine Saints, turned the site into a Christian monastery. This greatly helped the building to survive intact for centuries.
2. Architecture and engineering
The stonework of Yeha's temple shows remarkable and long-lasting engineering:
- No mortar (dry-stone masonry): The walls were built of huge, finely dressed limestone blocks fitted together without mud or cement. The stones were joined so tightly that not even a needle can be pushed between them.
- Size and height: The building is rectangular, about 18.5 m long and 15 m wide, with massive walls rising to about 14 m.
- Sabaean inscriptions and carvings: Inscriptions in the ancient Sabaean (South Arabian) Musnad script, sacrificial altars and carved images of ibex are found on the temple's stones and on nearby remains.
3. Related archaeological sites around Yeha
Besides the main temple, the area has these historic sites:
- The palace of Grat Be'al Gebri: The ruins of a large palace a short distance from the temple, built with ancient timber and stone columns. It is thought to have been one of the oldest multi-storey buildings in East Africa.
- The shaft tombs of Daero Mikael: Ancient burial places of D'mt kings and officials, dug into solid rock.
- The monastery of Abba Aftse: A monastery beside the temple that holds ancient parchment manuscripts, royal crowns and bronze objects.