የፋሲል ግንብ (ጎንደር)
Fasil Ghebbi (Gondar)
የፋሲል ግንብ (Fasil Ghebbi / የጎንደር መንግሥታት ግቢ) በኢትዮጵያ የስነ-ሕንፃና የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ አዲስ ምዕራፍ የከፈተ፣ በ17ኛው እና በ18ኛው ክፍለ ዘመን ለሁለት መቶ ዓመታት ያህል የሀገሪቱ ማዕከላዊ የንጉሣውያን መኖሪያና የፖለቲካ ማዕከል ሆኖ ያገለገለ ታላቅ ቅርስ ነው።
በ1979 እ.ኤ.አ (በ1972 ዓ.ም) በዩኔስኮ (UNESCO) የዓለም አቀፍ የባህል ቅርስነት የተመዘገበው ይህ ግቢ፣ ኢትዮጵያ ከነበራት የዘዋሪ መንግሥታት (Mobile Royal Camps) ባህል ወጥታ ቋሚ ዋና ከተማ መስረቷን የሚያረጋግጥ ትልቅ ታሪካዊ ምልክት ነው።
1. ታሪካዊ አነሳስ እና መመሠረት
- የቋሚ ከተማ መመሠረት (1636 እ.ኤ.አ): ከአጼ ፋሲለደስ በፊት የነበሩት ነገሥታት ቋሚ ከተማ ሳይኖራቸው በድንኳንና በጊዜያዊ ካምፕ ይዘዋወሩ ነበር። አጼ ፋሲለደስ (1632–1667) በ1636 እ.ኤ.አ ጎንደርን የሀገሪቱ ዋና ከተማ አድርገው በመምረጥ ይህንን ግዙፍ ግንብ ማስገንባት ጀመሩ።
- የትንቢት አፈ ታሪክ: አጼ ፋሲለደስ ዋና ከተማቸውን የሚቆረቁሩት "ግ" በሚል ፊደል በሚጀምር ቦታ ነው የሚል ትንቢት ይነገር ስለነበር (ከጉዛራና ከጎርጎራ ቀጥሎ) ጎንደርን መረጡ የሚል ታሪካዊ አፈ ታሪክ አለ።
2. የስነ-ሕንፃ ጥበብ እና የህንፃዎች ድብልቅ ባህሪ
የፋሲል ግንብ ስነ-ሕንፃ ጥበብ የጎንደር ዘመን ስነ-ሕንፃ (Gondarine Architecture) በመባል የሚታወቅ ሲሆን፣ የበርካታ ባህሎች ድብልቅ ውጤት ነው፡
- የባህሎች ውህደት: የጥንታዊው የአክሱም ስነ-ሕንፃ ዘይቤ፣ የፖርቹጋል/አውሮፓ መካከለኛው ዘመን ምሽጎች መዋቅር፣ እንዲሁም የህንድ እና የዓረብ ሃገራት የምህንድስና ተጽዕኖዎች በግልጽ ይታዩበታል።
- ቁሳቁስ እና ግንባታ: ሕንፃዎቹ ከተጠረቡ የድንጋይ ግድግዳዎች፣ ከኖራ ማያያዣ (Lime mortar) እና ከጠንካራ የእንጨት አምዶችና ወጋግራዎች የተሰሩ ናቸው።
3. በግቢው ውስጥ የሚገኙ ዋና ዋና ቤተ-መንግሥታት እና ሕንፃዎች
ግቢው በ900 ሜትር ርዝመት ባለው ግዙፍ የድንጋይ ግንብ እና በ12 በሮች የተከበበ ሲሆን፣ በውስጡ የሚከተሉትን ዋና ዋና ነገሥታት ሕንፃዎች ይዟል፡
| የሕንፃው/ቤተ-መንግሥቱ ስም | የገነባው ንጉሥ/እመቤት | ልዩ ባህሪ እና አገልግሎት |
|---|---|---|
| የፋሲለደስ ቤተ-መንግሥት (Fasilides Castle) | አጼ ፋሲለደስ | በግቢው ውስጥ የሚገኝ ትልቁና የመጀመሪያው ባለ 3 ፎቅ ግንብ ሲሆን፣ የዶም (Dome) ቅርጽ ያላቸው አራት የጥበቃ ማማዎች አሉት። |
| የኢያሱ ታላቁ ቤተ-መንግሥት (Iyasu's Palace) | አጼ ኢያሱ ቀዳማዊ (ኢያሱ ታላቁ) | በውስጡ በወርቅ፣ በዝሆን ጥርስ እና በቬኒስ መስተዋቶች ያጌጠ በዘመኑ እጅግ የተዋበ ቤተ-መንግሥት ነበር። |
| የዮሐንስ ቀዳማዊ ቤተ-መጻሕፍት እና ፅህፈት ቤት | አጼ ዮሐንስ ቀዳማዊ (ጻድቁ ዮሐንስ) | ለመንግሥት ሰነዶች ማከማቻ፣ ለቤተ-መጻሕፍት እና ለዲፕሎማሲያዊ ጽሕፈት ቤት ያገለግል የነበረ ሕንፃ። |
| የዳዊት ሦስተኛ የዜና/የዘፈን አዳራሽ (Dawit's Hall) | አጼ ዳዊት ሦስተኛ | ለትልልቅ መንግሥታዊ በዓላት፣ ለሙዚቃ እና ለክብረ-በዓላት ማካሄጃነት ያገለግል የነበረ ሰፊ አዳራሽ። |
| የበካፋ ቤተ-መንግሥት እና የእንግዳ ማረፊያ | አጼ በቀፋ | ለንጉሡ መኖሪያነትና ለእንግዶች ግብዣ የሚያገለግሉ ሰፋፊ ግድግዳዎች ያሉት ሕንፃ። |
| የእቴጌ ምንትዋብ ቤተ-መንግሥት | እቴጌ ምንትዋብ | የባለቤታቸውን የአጼ በቀፋን ህልፈት ተከትሎ በግቢው ውስጥ ያስገነቡት ውብ ቤተ-መንግሥት። |
4. ከግቢው ውጭ የሚገኙ ተዛማጅ የጎንደር ታሪካዊ ቅርሶች
ከዋናው የፋሲል ግንብ በተጨማሪ በከተማዋ ዙሪያ ተመሳሳይ ታሪካዊና ስነ-ሕንፃዊ እሴት ያላቸው ቦታዎች ይገኛሉ፡
- የፋሲለደስ መዋኛ ግንብ (Fasilides' Bath): ከከተማው ትንሽ ወጣ ብሎ የሚገኝ፣ በውሃ ኩሬ መሐል የተገነባ ባለ ሁለት ፎቅ ሕንፃ ሲሆን፣ ዛሬም ድረስ በየዓመቱ በጥምቀት በዓል ወቅት የጥምቀት ስርዓት ይፈጸምበታል።
- ደብረ ብርሃን ሥላሴ ቤተ ክርስቲያን: በውስጡ ባሉት የአላእክት (ፊተ-መላእክት) የኮርኒስ ስዕሎችና ጥንታዊ የብራና ስዕሎች የሚታወቅ የጎንደር ዘመን ጥበብ ማዕከል።
- ቁስቋም ማርያም ገዳም: በእቴጌ ምንትዋብ የተቆረቆረና ከከተማዋ ከፍ ብሎ በኮረብታ ላይ የሚገኝ ታሪካዊ ገዳምና ቤተ-መንግሥት።
የፋሲለደስ መዋኛ (Fasilides' Bath) ከጎንደር አፄዎች ቤተ-መንግሥት ግቢ (Fasil Ghebbi) አቅራቢያ የሚገኝ፣ በ17ኛው ክፍለ ዘመን በአፄ ፋሲለደስ ዘመነ-መንግሥት የተገነባ ታሪካዊና መንፈሳዊ ቅርስ ነው።
ይህ ቦታ በዘመነ ጎንደር ለንጉሣውያኑ ቤተሰብ የመዝናኛ እና የዕረፍት ስፍራነት ያገለግል የነበረ ሲሆን፣ ዛሬ በዓለም አቀፍ ደረጃ በድምቀት ለሚከበረው የኢትዮጵያ የጥምቀት በዓል ዋነኛ ማዕከል ሆኖ ያገለግላል።
የሕንፃው አሰራርና የስነ-ሕንፃ ጥበብ (Architecture)
የመዋኛ ሕንፃው አሰራር የጎንደር ዘመን ባህላዊ ድንጋይ ቀረፃን ከአውሮፓ እና ከኤሺያ (ፖርቹጋልና ህንድ) የምህንድስና ተጽዕኖዎች ጋር ያዋሃደ ድንቅ ስራ ነው፡
- ግዙፉ የውሃ ገንዳ (Sunken Basin): መዋኛ ገንዳው በግምት 50 ሜትር ርዝመት እና 25 ሜትር ስፋት ያለው ሲሆን፣ ጥልቀቱም 2 ሜትር ያህል ነው። ገንዳው ሙሉ በሙሉ ከተጠረቡ ድንጋዮች የተገነባ ነው።
- ማዕከላዊው ባለ ሁለት ፎቅ ሕንፃ: በገንዳው መሐል ላይ ባለ ሁለት ፎቅ መኖሪያ ሕንፃ (Pavilion) ይገኛል። ሕንፃው ያረፈው በቅስቶች (Arches) እና አምዶች ላይ በመሆኑ፣ ውሃ ገንዳው በሚሞላበት ጊዜ ሕንፃው በውሃ ላይ እንደተንሳፈፈ ሆኖ ይታያል።
- የድንጋይ ድልድይ (Stone Bridge): ከገንዳው ውጭ ባለው ግንብ እና በመሐከለኛው ሕንፃ መካከል የመተላለፊያ ድልድይ የተበጀ ሲሆን፣ ንጉሣውያኑ ያለ ውሃ መንካት ወደ ሕንፃው እንዲገቡ ያስችላቸው ነበር።
- የጥንታዊ ዋርካዎችና በዲያን ዛፎች ሥር: የመዋኛ ገንዳውን ውጫዊ የድንጋይ ግንቦች ጥንታዊ አበቦችና የዋርካ ሥሮች (Banyan tree roots) የድንጋይ ማያያዣ ይመስል አቅፈው ይዘውታል፤ ይህም ለቦታው ታላቅ ተፈጥሮአዊና ታሪካዊ ውበት ሰጥቶታል።
2. በየዓመቱ የሚካሄደው የጥምቀት በዓል አከባበር ስነ-ስርዓት
በየዓመቱ ጥር 11 ቀን (በኤፌሶን/የክርስትና ጥምቀት በዓል) በፋሲለደስ መዋኛ የሚካሄደው በዓል የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ትልቁና ደማቁ በዓል ነው።
- የቃጠሎ/የካተራ ምሽት (ከበዓሉ ዋዜማ - ጥር 10):
- ከየአብያተ ክርስቲያናቱ የሚወጡ ታቦታት በሊቃውንቱ፣ በካህናቱ እና በካህናት ረድኤት ታጅበው፣ በወጣቶች ያሬዳዊ ሽብሸባና መዝሙር ወደ ፋሲለደስ መዋኛ ይጓዛሉ።
- ታቦታቱ በመዋኛ ገንዳው ዙሪያ በተዘጋጁት ድንኳኖች ውስጥ ሌሊቱን በሙሉ በጸሎት፣ በወንጌል ትምህርትና በያሬዳዊ ማህሌት ያድራሉ።
- የውሃው መሞላት:
- ከበዓሉ ቀናት አስቀድሞ ከአቅራቢያው ከሚፈሰው የቃሃ ወንዝ (Qaha River) ቦይ ተጠልፎ በመምጣት ገንዳው ሙሉ በሙሉ በውሃ እንዲሞላ ይደረጋል።
- የውሃው ቡራኬ እና የጥምቀት ስነ-ስርዓት (ጥር 11 አገዳ):
- በሌሊት ቅዳሴ ከተፈጸመ በኋላ በንጉሡ ሕንፃ ላይ ሆነው ብፁዕ ወቅዱስ ፓትርያርኩ፣ አበው ጳጳሳትና ካህናት የጸሎተ ቅዳሴውን እና የውሃ ቡራኬውን ያካሂዳሉ።
- ብፁዕ አባቶች መስቀሉን ወደ ውሃው ሲያጠልቁና ቡራኬ ሲሰጡ፣ የክርስቶስ በዮርዳኖስ ወንዝ የመጠመቁ ታሪክ ይታሰባል።
- የህዝቡ ባህረ ጥምቀት እና መዝለቅ:
- ቡራኬው እንደተጠናቀቀ በሺዎች የሚቆጠሩ ምዕመናን፣ ወጣቶችና ሀገር ጎብኚዎች የታደሰውን እምነትና በረከት ለመቀበል ወደ አምስት ሜትር ገደማ ጥልቀት ወዳለው ገንዳ ውስጥ ይዘላሉ።
- አንዳንዶች በደስታ ውሃውን እርስ በእርስ ሲረጩ፣ ሌሎች ደግሞ በዕቃ እየቀዱ ለቤተሰቦቻቸውና ለወዳጆቻቸው ይዘው ይሄዳሉ።
- የታቦታት አሸኛኘት (ታቦተ ሕጉ ወደ መንበሩ መመለስ):
- ከጥምቀት ስነ-ስርዓቱ በኋላ ታቦታቱ በታላቅ እልልታ፣ በባህላዊ አልባሳት ያጌጡ ወጣቶች እና በካህናት ያሬዳዊ ዜማ ታጅበው ወደ የሰበካ አብያተ ክርስቲያናታቸው ይመለሳሉ። (የቅዱስ ሚካኤል ታቦት ግን እስከ ጥር 12 በቦታው ቆይቶ በቃና ዘገሊላ በዓል ዕለት ይሸኛል)።
ይህ የታሪካዊ ስነ-ሕንፃና የህያው ሃይማኖታዊ ትውፊት ውህደት ጎንደርን በጥር ወር የዓለም አቀፍ ቱሪስቶችና የምዕመናን ዋና መዳረሻ ያደርጋታል።
Fasil Ghebbi (the royal compound of Gondar) opened a new chapter in Ethiopia's architectural and political history. For about two hundred years, in the 17th and 18th centuries, it served as the country's central royal residence and political centre.
Inscribed by UNESCO as a World Heritage cultural site in 1979 (AD), the compound is a major historical symbol showing that Ethiopia moved away from its tradition of mobile royal camps and established a permanent capital.
1. Historical origins and founding
- The founding of a permanent city (1636 AD): The kings before Emperor Fasilides had no permanent city and moved about in tents and temporary camps. In 1636 AD Emperor Fasilides (1632–1667) chose Gondar as the capital of the country and began to build this great fortress.
- A legend of prophecy: There is a historical legend that Gondar was chosen because a prophecy said Emperor Fasilides would found his capital at a place beginning with the letter "G" (after Guzara and Gorgora).
2. Architecture and the mixed character of the buildings
The architecture of Fasil Ghebbi is known as Gondarine architecture, and it is the result of a mixture of many cultures:
- A blend of cultures: The influence of ancient Aksumite architectural style, of the structure of Portuguese and medieval European castles, and of Indian and Arab engineering can be clearly seen.
- Materials and construction: The buildings are made of dressed stone walls, lime mortar and strong timber columns and beams.
3. The main palaces and buildings inside the compound
The compound is surrounded by a great stone wall about 900 metres long with 12 gates, and inside it holds the following main royal buildings:
| Name of the building or palace | Built by | Special features and use |
|---|---|---|
| Fasilides' Castle | Emperor Fasilides | The largest and first three-storey castle in the compound, with four domed watchtowers. |
| The Great Palace of Iyasu | Emperor Iyasu I (Iyasu the Great) | In its time an exceptionally beautiful palace, decorated with gold, ivory and Venetian mirrors. |
| The library and chancellery of Yohannes I | Emperor Yohannes I (Yohannes the Righteous) | A building used to store state documents, as a library and as a diplomatic office. |
| The hall of Dawit III (Dawit's Hall) | Emperor Dawit III | A large hall used for major state celebrations, music and festivities. |
| The palace and guest house of Bakaffa | Emperor Bakaffa | A building with broad walls, used as the emperor's residence and to host guests. |
| The palace of Empress Mentewab | Empress Mentewab | A beautiful palace she had built in the compound after the death of her husband, Emperor Bakaffa. |
4. Related historic sites of Gondar outside the compound
Besides the main Fasil Ghebbi, there are places of similar historical and architectural value around the city:
- Fasilides' Bath: A two-storey building standing in the middle of a pool, a little way outside the city. The Timkat (Epiphany) baptism ceremony is still held there every year.
- Debre Berhan Selassie Church: A centre of Gondarine art, known for its ceiling paintings of angels and its ancient painted manuscripts.
- Kusquam Mariam Monastery: A historic monastery and palace founded by Empress Mentewab on a hill above the city.
Fasilides' Bath stands near the Gondar royal compound (Fasil Ghebbi). It is a historic and spiritual heritage site built in the 17th century in the reign of Emperor Fasilides.
In the Gondarine period it served the royal family as a place of leisure and rest, and today it is the main centre of the Ethiopian Timkat (Epiphany) celebration, which is celebrated vividly around the world.
Construction and architecture of the building
The bath combines traditional Gondarine stone carving with European and Asian (Portuguese and Indian) engineering influences:
- The great sunken basin: The pool is roughly 50 metres long and 25 metres wide and about 2 metres deep. It is built entirely of dressed stone.
- The two-storey pavilion in the middle: In the middle of the pool stands a two-storey residential pavilion. Because it rests on arches and columns, it appears to float on the water when the pool is filled.
- The stone bridge: A bridge was built between the wall outside the pool and the central building, which allowed the royal family to enter the building without touching the water.
- Ancient banyan trees: The roots of old banyan trees embrace the pool's outer stone walls like a binding of stone, which gives the place great natural and historical beauty.
2. The annual celebration of Timkat
Every year on 11 Tir (the feast of Timkat, the Epiphany), the celebration held at Fasilides' Bath is the largest and most colourful feast of the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church.
- The eve of the feast (10 Tir):
- The tabots (replicas of the tablets of the Law) leave their churches, accompanied by the scholars, priests and deacons, and travel to Fasilides' Bath with young people performing Yaredic chanting and dancing.
- The tabots spend the whole night in the tents set up around the pool, in prayer, gospel teaching and Yaredic vigil.
- Filling the pool:
- Some days before the feast, water is channelled in from the nearby Qaha River so that the pool is filled completely.
- Blessing of the water and the baptism ceremony (11 Tir):
- After the night liturgy, the Patriarch, the bishops and the priests lead the prayers and the blessing of the water from the royal building.
- When the bishops dip the cross into the water and give the blessing, the baptism of Christ in the River Jordan is remembered.
- The people's immersion and leaping in:
- As soon as the blessing is finished, thousands of believers, young people and visitors jump into the pool, which is about five metres deep, to receive renewed faith and blessing.
- Some splash each other with water in joy, while others scoop it up in containers to take to their families and friends.
- Seeing off the tabots:
- After the ceremony the tabots return to their parish churches with great ululation, with young people in traditional dress and priests chanting Yaredic melodies. (The tabot of St. Michael, however, stays at the site until 12 Tir and is seen off on the feast of Kana Zegelila.)
This combination of historic architecture and living religious tradition makes Gondar a main destination for international visitors and pilgrims in the month of Tir.