ዳዕማት (ዲዕማት) መንግሥት
The D'mt Kingdom (Dä'amat)
የዳዕማት (D'mt / DʿMT) መንግሥት ከአክሱም ስልጣኔ በፊት በሰሜን ኢትዮጵያና ኤርትራ ተራራማ አካባቢዎች (በተለይም በይሐ ማዕከልነት) ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ8ኛው እስከ 5ኛው ክፍለ ዘመን ገደማ የነበረ እጅግ ጥንታዊ የተደራጀ መንግሥት ነው።
ዳዕማት ለበኋላው ግዙፍ የአክሱም ስልጣኔ መነሳት የመሠረት ድንጋይ የጣለ ቅድመ-አክሱም (Pre-Aksumite) የስልጣኔ ምዕራፍ ነው።
1. የዳዕማት መንግሥት አነሳስና ታሪክ
- የሀገር በቀል ስልጣኔ መሠረት: ከዚህ ቀደም የነበሩ የታሪክ ተመራማሪዎች "የይሐና የዳዕማት ስልጣኔ በደቡብ አረቢያ (በሳባውያን) መጻተኞች የተመሠረተ ነው" የሚል እይታ ነበራቸው። ነገር ግን ዘመናዊ የአርኪኦሎጂ ቁፋሮዎች እንደሚያረጋግጡት፣ የዳዕማት መሠረቱ የሀገር በቀል (Indigenous) አፍሪካውያን ማህበረሰቦች የግብርና፣ የብረታ ብረት እና የንግድ እድገት ውጤት ነው።
- የሳባውያን ባህል ተፅዕኖ (Ethio-Sabaean Contact): የዳዕማት ነገሥታት (እንደ ነገሥታቱ ወዕርን ሐይወት፣ ራዕዳም፣ ለማን) የቀይ ባህርን የንግድ መስመር ለማስፋፋት ከደቡብ አረቢያ (ሳባውያን) ነጋዴዎችና ባለሙያዎች ጋር ቅርብ ትስስር ፈጥረው ነበር። በዚህም ምክንያት የሳባውያንን ፊደል (የሙስናድ ጽሑፍ)፣ የሕንፃ ጥበብ ዘይቤንና የጨረቃ አምላክ (አልሙቃህ) አምልኮን በቤተ-መንግሥታቸውና በሃይማኖታቸው ደረጃ ተቀብለው አስተዋውቀዋል።
- መሪዎቻቸውና መጠሪያቸው: የዳዕማት መሪዎች "መልከ" (Mlk - ንጉሥ) እና "ሙካሪብ" (Mkrb - የሃይማኖትና የፖለቲካ የበላይ መሪ) የሚሉ የክብር ስሞች ይጠቀሙ ነበር።
2. በዳዕማት እና በአክሱም ስልጣኔ መካከል ያለው ልዩነትና ግንኙነት
| የንፅፅር ነጥብ | የዳዕማት መንግሥት (D'mt) | የአክሱም ስልጣኔ (Aksum) |
|---|---|---|
| ዘመን (Time Period) | ከክርስቶስ ልደት በፊት 8ኛ – 5ኛ ክፍለ ዘመን (ቅድመ-አክሱም)። | ከክርስቶስ ልደት በፊት 1ኛ ክፍለ ዘመን እስከ 10ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም። |
| ዋና ማዕከል (Capital/Center) | ይሐ (Yeha) እና ዙሪያው የሚገኙት የትግራይና የኤርትራ ደጋማ ቦታዎች። | አክሱም (Axum)፣ አዱሊስ እና የሰሜን ምስራቅ አፍሪካ ግዛቶች። |
| ሃይማኖት (Religion) | የባህላዊ አምልኮና የደቡብ አረቢያ አማልክት (አልሙቃህ/የጨረቃ አምላክ፣ አስታር) አምልኮ። | መጀመሪያ የባህላዊ አማልክት፣ በኋላ ግን (በ4ኛው ክፍለ ዘመን በአጼ ኢዛና) ክርስትናን የሀገር ሃይማኖት አደረገ። |
| ቋንቋና ጽሑፍ (Script & Language) | ጥንታዊ የሳባውያን ፊደል (Musnad) እና ቀደመ-ግዕዝ። | የግዕዝ ቋንቋና ፊደል (በአቡጊዳ መልክ የዳበረ) እና የግሪክ ቋንቋ። |
| ኢኮኖሚና ገንዘብ (Economy & Currency) | በግብርና፣ በእንስሳት እርባታና በአካባቢያዊ ንግድ ላይ የተመሠረተ፤ የራሱ ሳንቲም አልነበረውም። | የዓለም አቀፍ የባህር ንግድ የበላይነት፣ የራሱን የብር፣ የወርቅና የነሐስ ሳንቲሞች (Coins) የቀረጸ ታላቅ ኃይል። |
| ዓለም አቀፍ ደረጃ | ቀጣናዊ (Regional) የንግድና የባህል ማዕከል። | ከሮማ፣ ከፋርስና ከቻይና ጋር የሚወዳደር የዓለም አቀፍ ኃያል መንግሥት። |
3. የሁለቱ ስልጣኔዎች ታሪካዊ ትስስር (Continuity)
በዳዕማትና በአክሱም መካከል የጊዜ ክፍተት ቢኖርም፣ አክሱም በድንገት ከባዶ የተነሳች ሳይሆን የዳዕማት ቀጥተኛ የባህልና የቴክኖሎጂ ወራሽ ናት፡
- የስነ-ሕንፃ ጥበብ ወርስ: በይሐ ቤተ-መቅደስ ላይ የሚታየው ያለ ሲሚንቶ/ጭቃ ድንጋይን በጥራት የመጥረብና የማጣበቅ ጥበብ፣ በኋላ በአክሱም ሐውልቶች፣ በደብረ ዳሞ እና በላሊበላ አብያተ ክርስቲያናት ላይ ለታየው የድንጋይ ስነ-ሕንፃ መሠረት ሆኗል።
- የቋንቋና የፊደል እድገት: በዳዕማት ዘመን ይሰራበት የነበረው የሳባውያን የጽሑፍ ስርዓት ደረጃ በደረጃ እየተሻሻለና እየተለወጠ ወደ ሀገር በቀሉ የግዕዝ ፊደል አደገ።
- የግብርና እና የእጅ-ጥበብ ቴክኖሎጂ: በዳዕማት ዘመን የነበረው የእርሻ መስኖ አጠቃቀም፣ የብረታ ብረት (የብረትና የነሐስ) ማቅለጥ እና የሸክላ ጥበብ በቀጥታ ወደ አክሱም ህዝቦች ተሸጋግሯል።
በአጠቃላይ ዳዕማት አክሱም ለገነባችው ግዙፍና ዓለም አቀፋዊ የስልጣኔ ማ ማዕበል የመንገድ ጠራጊ እና የመጀመሪያው የኢትዮጵያ ስልጣኔ መሠረት ነበረች።
The D'mt (Dʿmt) Kingdom was a very early organised state in the highlands of northern Ethiopia and Eritrea, centred especially on Yeha, that existed before Aksumite civilization, from about the 8th to the 5th century BC.
D'mt is the pre-Aksumite phase of civilization that laid the foundation stone for the later great Aksumite civilization.
1. The rise and history of the D'mt Kingdom
- The foundation of an indigenous civilization: Earlier historians held the view that "the civilization of Yeha and D'mt was founded by South Arabian (Sabaean) newcomers." Modern archaeological excavations, however, confirm that D'mt was founded on the agricultural, metalworking and trading development of indigenous African communities.
- Sabaean cultural influence (Ethio-Sabaean contact): The D'mt rulers (such as the kings Wa'ran Hayawat, Ra'adam and Leman) formed close ties with South Arabian (Sabaean) merchants and specialists in order to expand trade along the Red Sea. As a result, they adopted and introduced the Sabaean script (Musnad), the Sabaean architectural style and the worship of the moon god Almaqah into their courts and religion.
- Their leaders and titles: D'mt leaders used the honorific titles "Mlk" (king) and "Mkrb" (supreme religious and political leader).
2. Differences and links between D'mt and Aksumite civilization
| Point of comparison | The D'mt Kingdom | Aksumite civilization |
|---|---|---|
| Time period | 8th to 5th century BC (pre-Aksumite). | 1st century BC to the 10th century AD. |
| Main centre | Yeha and the surrounding highlands of Tigray and Eritrea. | Aksum, Adulis and the territories of north-east Africa. |
| Religion | Traditional worship and worship of South Arabian gods (Almaqah, the moon god, and Astar). | At first traditional gods, but later (in the 4th century, under King Ezana) it made Christianity the state religion. |
| Script and language | The ancient Sabaean script (Musnad) and early Ge'ez. | The Ge'ez language and script (developed as an abugida) and the Greek language. |
| Economy and currency | Based on agriculture, livestock and local trade; it had no coinage of its own. | Dominated international sea trade and was a great power that minted its own silver, gold and bronze coins. |
| International standing | A regional centre of trade and culture. | A great international power that rivalled Rome, Persia and China. |
3. The historical link between the two civilizations
Although there is a gap in time between D'mt and Aksum, Aksum did not rise suddenly from nothing; it was the direct cultural and technological heir of D'mt:
- Architectural heritage: The skill, seen at the Temple of Yeha, of dressing stone and fitting it together without mortar became the foundation for the stone architecture later seen in the Aksumite obelisks, at Debre Damo and in the churches of Lalibela.
- Development of language and script: The Sabaean writing system used in the D'mt period was gradually refined and changed, and grew into the indigenous Ge'ez script.
- Agricultural and craft technology: The irrigation farming, the smelting of metals (iron and bronze) and the pottery of the D'mt period passed directly to the people of Aksum.
In short, D'mt paved the way for the great, world-class wave of civilization that Aksum built, and was the first foundation of Ethiopian civilization.