አክሱም በሰሜን ኢትዮጵያ በትግራይ ክልል የምትገኝ፣ የኢትዮጵያ ስልጣኔ፣ ታሪክ እና ሃይማኖት መሰረት እንደሆነች የምትታመን ጥንታዊት እና ቅድስት ከተማ ናት። ከአካባቢው አልፎ በዓለም አቀፍ ደረጃ በንግድ፣ በስነ-ሕንፃ ጥበብ እና በኃያልነቱ ይታወቅ የነበረው የአክሱም መንግሥት (Aksumite Empire) ማዕከል ነበረች።

1. ታሪካዊ እና ስልጣኔያዊ ገጽታ

• ታላቁ የአክሱም ሥልጣኔ: ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ1ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ እስከ 7ኛው ክፍለ ዘመን ድረስ አክሱም በዓለም ላይ ከነበሩት አራት ታላላቅ ኃያላን መንግሥታት (ከሮም፣ ፋርስ እና ቻይና ጋር) አንዷ ነበረች።
• የንግድ ማዕከል: በቀይ ባሕር እና በአዱሊስ ወደብ በኩል ከሮም፣ ሕንድ፣ ግሪክ እና ከግብፅ ጋር ሰፊ የንግድ ግንኙነት ነበራት።
• የራሷ የገንዘብ/ሳንቲም ቀራጭ: አክሱም በራሷ ስም የመዳብ፣ የብር እና የወርቅ ሳንቲሞችን ቀርፃ ለንግድ ትጠቀም የነበረች ብቸኛ ጥንታዊ የአፍሪካ ሃገር ነበረች።
• የፊደል እና የቋንቋ እድገት: የግዕዝ ፊደላት ተሻሽለው፣ አናባቢዎች ተጨምረው ሙሉ የጽሁፍ ስርዓት የያዙት በዚህ ዘመን ነበር።

2. ዋና ዋና ቅርሶች እና ድንቅ ስነ-ሕንፃዎች

3. ሃይማኖታዊ እና ባህላዊ ፋይዳ

• የክርስትና መቀበል: አክሱም በ4ኛው ክፍለ ዘመን (በንጉሥ ኢዛና ዘመን) ክርስትናን በመንግሥት ደረጃ የተቀበለች የመጀመሪያዋ የአፍሪካ ሀገር ያደርጋታል።
• የእስልምና ታሪክ (የመጀመሪያው ሂጅራ): የነቢዩ ሙሐመድ ባልደረቦች (ሰሃባዎች) በመካ ስደት በደረሰባቸው ጊዜ፣ የአክሱም ንጉሥ የነበረው ነጃሺ (አስሐማ) ጥገኝነት በመስጠት ጥበቃ አድርጎላቸዋል።
• የዩኔስኮ ቅርስ: አክሱም በታሪካዊና ባህላዊ እሴቷ ምክንያት እ.ኤ.አ. በ1980 በዩኔስኮ (UNESCO) የዓለም ቅርስነት ተመዝግባለች።

የአክሱም ሐውልቶች አሰራር እና ሁለተኛው ታላቅ ሐውልት (Obelisk of Axum) በጣሊያን ተወስዶ የተመለሰበት ታሪክ በኢትዮጵያ የታሪክ ጉዞ ውስጥ እጅግ አስደናቂ ከሆኑት ምዕራፎች አንዱ ነው።

1. የአክሱም ሐውልቶች እንዴት ተሰሩ?

የአክሱም ሐውልቶች የተቆረቁሩት ከክርስቶስ ልደት በኋላ በ3ኛው እና 4ኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ በነበሩት የአክሱም ነገሥታት የመቃብር መታሰቢያነት ነው። አሰራራቸውም የሚከተሉትን ድንቅ የሜካኒካል እና የሲቪል ምህንድስና ደረጃዎች የተከተለ ነበር፡

• ከቋጥኝ ድንጋይ መቁረጥ (Quarrying): ሐውልቶቹ የተጠረቡት ከአክሱም ከተማ በስተምዕራብ 4 ኪሎ ሜትር ገደማ ርቀት ላይ ከሚገኘው ጎበድራ (Gobedra) ከተባለ ቦታ ከሚገኝ ከባድ የግራናይት/ኔስ (Nepheline Syenite) ወጥ ድንጋይ ነው። ድንጋዩን ለመቁረጥ በእንጨት ሽብልቆች (Wooden wedges) ድንጋዩ ላይ ቀዳዳ በመቆፈር ውሃ ያፈሱበት ነበር፤ እንጨቱ ውሃ ስቧል ሲያብጥ ድንጋዩ ይሰነጠቃል።
• ቅርፅ ማውጣትና ማሸለም: ድንጋዩ ከተቆረጠ በኋላ የፎቅ ቅርፅ፣ የመስኮት፣ የደጅ እና የመቆለፊያ ምስሎች በጥንቃቄ ተቀርፀውበታል። ይህም የነገሥታቱን ባለብዙ ፎቅ ቤተ-መንግሥት ሕንፃዎችን የሚመስል ነበር።
• ትራንስፖርት እና ማጓጓዝ: እያንዳንዱ ድንጋይ በመቶዎች የሚቆጠሩ ቶኖችን ይከብዳል። እነዚህን ከባድ ድንጋዮች ከጎበድራ ወደ አክሱም ለማጓጓዝ የዝሆኖችን ጉልበት፣ የእንጨት መንከባለያዎችን (Rollers) እና የሰው ኃይል ይጠቀሙ እንደነበር ይገመታል።
• ሐውልቱን ማቆም (Erection): ድንጋዮቹን ቀጥ አድርጎ ለማቆም ጥልቅ ጉድጓዶችን በመቆፈር፣ የመሬት ዝንባሌን (Inclined Ramps) በመጠቀም እና በገመድና በመንጠቆ ኃይል ወደ ላይ በመሳብ የመሬት ስበትን መካከለኛ አድርገው አቁመዋቸዋል።

2. ወደ ሮም የመወሰዱ ታሪክ (1937)

በ1928 ዓ.ም (1936) ፋሺስት ጣሊያን ኢትዮጵያን በወረረችበት ወቅት፣ የጣሊያኑ አምባገነን መሪ ቤኒቶ ሙሶሊኒ የሮማውያንን የድል አድራጊነት ታሪክ ለማደስ እና የፋሺዝም ግዛቱን ድል ለማወደስ ከኢትዮጵያ ታላቅ ቅርስ እንዲወሰድ አዘዘ።

ሐውልቱን ማፍረስ እና ማጓጓዝ

1937 (1929 ዓ.ም)

በወቅቱ ወድቆ በሦስት ቦታ ተሰብሮ የነበረውን 24 ሜትር ርዝመት እና 160 ቶን ክብደት ያለው ሁለተኛውን ታላቅ ሐውልት የጣሊያን ወታደሮች በቁራጭ ቆራርጠው ወደ ምፅዋ ወደብ አጓጓዙት። ከዚያም በመርከብ አድርገው ወደ ሮም ወሰዱት።

በሮም ከተማ መተከል

1937

ሐውልቱ በሮም ከተማ የጣሊያን የአፍሪካ ሚኒስቴር (በአሁኑ የኤፍ.ኤ.ኦ / FAO ዋና መሥሪያ ቤት) ፊት ለፊት በይፋ ተተከለ።

የሰላም ውል ስምምነት (Paris Peace Treaty)

1947

ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ በፓሪስ በተደረገው የሰላም ውል መሰረት፣ ጣሊያን ከኢትዮጵያ የዘረፈቻቸውን ቅርሶች እንድትመልስ በህግ ተገደደች። ነገር ግን በተለያዩ የፖለቲካ ምክንያቶች መልሶ ማጓጓዙ ለበርካታ አሥርታት ዘገየ።

3. የሐውልቱ ወደ ሀገሩ መመለስ (2005)

ለአመታት የተደረጉ የዲፕሎማሲ ጥረቶች፣ የኢትዮጵያ ህዝብና መንግሥት ያላሰለሰ ጥያቄ፣ እንዲሁም የዓለም አቀፍ ጫና ውጤት አግኝቶ ጣሊያን ሐውልቱን ለመመለስ ተስማማች።

• የመበተንና የማዘጋጀት ስራ (2003 - 2004): ሐውልቱን በሮም ከተማ ከቆመበት ቦታ በሰላም ለማውረድ እና በሦስት ክፍሎች ለመክፈል የላቀ የላብራቶሪ እና የምህንድስና ጥናት ተደረገ።
• በአንቶኖቭ አውሮፕላን ማጓጓዝ (ሚያዝያ 2005 / 1997 ዓ.ም): ሐውልቱ እጅግ ከባድ በመሆኑ በተዘጋጀ ልዩ An-124 የተባለ ግዙፍ የጭነት አውሮፕላን በሦስት ዙር የበረራ ጉዞዎች ከሮም ቀጥታ ወደ አክሱም አውሮፕላን ማረፊያ ተጓጓዘ። የመጨረሻው ክፍል አክሱም የደረሰው ሚያዝያ 17 ቀን 1997 ዓ.ም ነበር።
• እንደገና ማቆም (2008 / 2000 ዓ.ም): በዩኔስኮ (UNESCO) እና በጣሊያን መሀንዲሶች ትብብር፣ ዘመናዊ የካርቦን ፋይበር (Carbon fiber rods) ማያያዣዎችን በመጠቀም ሐውልቱ በቀደመ ቦታው በነሐሴ ወር 2000 ዓ.ም (2008) ተተክሎ በይፋ ተመረቀ።

በአክሱም ሐውልቶች ግቢ ውስጥ ከሚገኙት ሐውልቶች ሁሉ ግዙፉና አስደናቂው "ታላቁ ሐውልት" (Great Stele) በመባል የሚታወቀው ሲሆን፣ በዓለም ታሪክ ውስጥ ከተጠረቡ ወጥ ድንጋዮች (Monoliths) ሁሉ ትልቁ እንደነበር ይገመታል።

1. የሐውልቱ አስደናቂ መጠንና ገጽታ

• ርዝመትና ክብደት: ሐውልቱ 33 ሜትር ያህል ርዝመት የነበረው ሲሆን፣ ክብደቱ ደግሞ 520 ቶን ገደማ ይገመታል።
• የፎቅ ብዛት: 13 ፎቆች ያሉት ሲሆን፣ እያንዳንዱ ፎቅ የመስኮት፣ የደጅ እና የመቆለፊያ ምስሎች በጥንቃቄ ተቀርፀውበታል።
• ፋይዳው: በ4ኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ በነበሩት ታላላቅ የአክሱም ነገሥታት መቃብር ላይ የመታሰቢያ ምልክት ሆኖ የተሰራ ነበር።

2. ሐውልቱ ለምን ወደቀ? (የምህንድስና እና የታሪክ ምክንያቶች)

የታሪክ ተመራማሪዎችና የሥነ-ቅርስ ባለሙያዎች እንደሚስማሙበት፣ ሐውልቱ ተሰብሮ የወደቀው በሚቆምበት ወቅት ወይም ቆሞ ብዙ ሳይቆይ ነው። ለውድቀቱ አራት ዋና ዋና ምክንያቶች ይጠቀሳሉ፡

• የክብደት እና የመሠረት አለመመጣጠን (Structural Unbalance):
• ሐውልቱ እጅግ ከባድ (520 ቶን) በመሆኑ፣ የተዘጋጀለት የመሬት መሠረት (Foundation) የሐውልቱን ግዙፍ ክብደት የመሸከም አቅም አልነበረውም።
• የመሬት ስር መቃብሮች መኖር (Underground Tombs):
• ሐውልቱ ከሚቆምበት መሬት ስር ሰፋፊ የድንጋይ መቃብሮችና ዋሻዎች ይገኛሉ። ሐውልቱ ወደ ላይ ሲቀና ወይም ገና ሲቆም፣ ከመጠን በላይ በሆነው ክብደቱ ምክንያት የመሬት ስሩ መቃብር ተደርምሶ ሐውልቱ ሚዛኑን አጥቶ ወድቋል።
• የመሬት መንቀጥቀጥ (Earthquake):
• በወቅቱ በአካባቢው ተከሰቶ የነበረ የመሬት መንቀጥቀጥ መሠረቱ ያልጠነከረውን ግዙፍ ሐውልት እንዲወድቅ አድርጎታል የሚል ግምትም አለ።
• የጉዲት (ዮዲት) ወረራ አፈ ታሪክ:
• በባህላዊ የቃል ታሪክ እንደሚነገረው፣ በ10ኛው ክፍለ ዘመን የነበረችው እመቤት ጉዲት (ዮዲት) የአክሱምን ስልጣኔ ለማፍረስ ሐውልቶቹን አፍርሳለች ቢባልም፣ በምህንድስና ጥናቶች መሰረት ግን ሐውልቱ ከእሷ ዘመን በፊት በራሱ ክብደት እንደወደቀ ይታመናል።

3. የውድቀቱ አስደናቂ አጋጣሚ

ሐውልቱ ወደ ምድር ሲወድቅ በከፍተኛ ኃይል በመሬት ላይ የተዘረጋውን ጥንታዊ የድንጋይ መቃብር (Tomb of the False Door) በመምታት ተሰብሯል። በውድቀቱ ወቅት የሐውልቱ የላይኛው ክፍል በሦስት ዋና ዋና ቦታዎች ተቆራርጧል።

ይህ አደጋ በአክሱም የሕንፃ ጥበብ ላይ ትልቅ ትምህርት የሰጠ ሲሆን፣ ከዚያ በኋላ የተሰሩት ሐውልቶች (ለምሳሌ አሁን ቆሞ የሚታየው 24 ሜትሩ ሐውልት) መጠንና ክብደታቸው ተቀንሶ በበለጠ ጥንቃቄ እንዲቆሙ አድርጓል።

በአክሱም ሐውልቶች ግቢ እና ዙሪያ ከምድር በላይ ከሚታዩት ግዙፋን ሐውልቶች ስር እጅግ ውስብስብ የሆኑ የመሬት ውስጥ መቃብሮች (Underground Tombs and Crypts) ይገኛሉ። አክሱማውያን አፄዎች እና መኳንንት ከመሞታቸው በፊት ለመቃብራቸው አገልግሎት የሚሆኑ ግዙፍ የድንጋይ ክፍሎችን ከመሬት ስር ይፈልፍሉ እና ይገነቡ ነበር።

ከእነዚህ መቃብሮች መካከል እጅግ የታወቀውና ጥንታዊው የምህንድስና ጥበብ ማሳያ "የሃሰተኛው ደጅ መቃብር" (Tomb of the False Door) ነው።

1. "የሃሰተኛው ደጅ መቃብር" (Tomb of the False Door) ታሪክ እና ስም አሰያየም

• ዘመን: የተገነባው በ4ኛው ክፍለ ዘመን አካባቢ (ክርስትና ከመስፋፋቱ አስቀድሞ ወይም በጅማሬው ወቅት) እንደሆነ ይታመናል።
• የስሙ አመጣጥ: መቃብሩ ይህን ስም ያገኘው ከዋናው መግቢያ ውጭ በግድግዳው ላይ "የተቀረፀ ነገር ግን የማይከፈት ደጅ" (False Door) በመኖሩ ነው።
• መንፈሳዊ እምነት: በጥንታዊ አክሱማውያን ባህል/እምነት፣ ይህ የማይከፈት ሃሰተኛ ደጅ የሟቹ ንጉሥ ወይም ባለማዕረግ መንፈስ (Soul/Spirit) ከውስጥ ወደ ውጭ የሚወጣበት እና ወደ ዘላለም ዓለም የሚሻገርበት ምሳሌያዊ መተላለፊያ ተደርጎ ይታመን ነበር።

2. የምህንድስና እና የአሰራር ጥበብ

የመሬት ውስጥ መቃብሮቹ አሰራር የአክሱማውያንን የላቀ የድንጋይ መቁረጥና የሲቪል ምህንድስና ችሎታ ያሳያል፡

• ግዙፍ የድንጋይ ሳህኖች (Monolithic Slabs): መቃብሮቹ የተገነቡት እርስ በርስ በጥንቃቄ በተገጠሙ፣ ግዙፍና በተጠረቡ የግራናይት ድንጋዮች ነው። ለጣሪያውና ለግድግዳው የዋሉት ድንጋዮች ያለምንም ጭቃ ወይም ሲሚንቶ ማያያዣ (Dry-stone masonry) በጅኦሜትሪያዊ ትክክለኛነት ተገጣጥመዋል።
• ባለብዙ ክፍል መዋቅር (Multi-chamber System):
• በመሬት ውስጥ ወደ ታች የሚወርዱ ደረጃዎች (Staircases)፣
• ዋናው የሬሳ ሣጥን (Sarcophagus) የሚያርፍበት ማዕከላዊ ክፍል፣
• እና ለሟቹ ንጉሥ አብረው የሚቀበሩ የወርቅ፣ የብር፣ የሸክላ ዕቃዎችና የክብር ስጦታዎች የሚቀመጡባቸው አነስተኛ ክፍሎች አሏቸው።
• የክብደት ስርጭትና ጥንካሬ: ከመሬት በላይ የሚቆሙትን በመቶዎች የሚቆጠሩ ቶን የሚከብዱ ሐውልቶች እና የላይኛውን አፈር ክብደት መሸከም እንዲችሉ ጣሪያዎቹ በግዙፍ የድንጋይ ወጋግራዎች (Beams) ተደግፈዋል።

3. ሌሎች ዋና ዋና የመሬት ውስጥ መቃብሮች

በአክሱም የመሬት ውስጥ መቃብሮች (በተለይም በTomb of the Brick Arches፣ Mausoleum እና በጉዲት ሐውልቶች አካባቢ) በተደረጉ የተለያዩ የሥነ-ቅርስ ቁፋሮዎች የተገኙት ቅርሶች በአክሱም ስልጣኔ የነበረውን ከፍተኛ ሃብት፣ የጥበብ እድገት እና የዓለም አቀፍ ንግድ ትስስር የሚያሳዩ ታሪካዊ ማስረጃዎች ናቸው።

1. የወርቅ እና የብር ቅርሶች (Gold & Silver Artifacts)

የአክሱም ነገሥታትና መኳንንት ሲቀበሩ ከወርቅና ብር የተሰሩ በርካታ ጌጣጌጦችና ንብረቶቻቸው አብረዋቸው ይቀበሩ ነበር።

• የወርቅ ጌጣጌጦች: በመቃብሮቹ ውስጥ የወርቅ አምባሮች፣ የአንገት ሐብል ቅንጣቶች፣ የጆሮ ጌጦች እና የንጉሣውያን የዘውድ ክፍሎች ተገኝተዋል።
• ልዩ የወርቅ ጥበብ (Gilding): አክሱማውያን ብርጭቆዎችን፣ የነሐስ ዕቃዎችን እና ሳንቲሞችን ቀጭን የወርቅ ሽፋን (Gold Leafing) የማልበስ የላቀ ቴክኖሎጂ ነበራቸው።
• የብር ቁሳቁሶች: የብር ማንኪያዎች፣ ሳህኖች፣ የሽቶ ማስቀመጫዎች እና የፀጉር ማያያዣዎች በተለያዩ የንጉሳውያን መቃብሮች ውስጥ ተገኝተዋል።

2. የአክሱም ሳንቲሞች (Aksumite Coinage)

አክሱም በንጉሥ እንድቢስ (King Endybis - በ3ኛው ክፍለ ዘመን) ዘመን ጀምሮ የራሷን ሳንቲሞች መቅረፅ የጀመረች ብቸኛ ጥንታዊ የአፍሪካ ሀገር ነበረች።

• የሳንቲሞቹ ዓይነቶች: ከወርቅ፣ ከብር እና ከነሐስ (Bronze) የተቀረጹ ሳንቲሞች በመቃብሮቹ ቁፋሮ ተገኝተዋል።
• ታሪካዊ ፋይዳቸው:
• የሃይማኖት ለውጥ ማስረጃ: ቀደምት ሳንቲሞች ላይ የጨረቃ እና የፀሐይ ምልክቶች (የሳባውያን አማልክት ምሳሌዎች) የተቀረጹ ሲሆን፣ ከንጉሥ ኢዛና ክርስትና መቀበል በኋላ ግን የኢየሱስ ክርስቶስ የመስቀል ምልክት በሳንቲሞቹ ላይ መታተም ጀምሯል።
• የቋንቋ እድገት: በሳንቲሞቹ ላይ በግዕዝ እና በግሪክ (Greek) ቋንቋዎች የነገሥታቱ ስምና "ንጉሠ ነገሥት" የሚል ማዕረግ ተጽፎባቸዋል።
• የንግድ ኃይል: የአክሱም የወርቅ ሳንቲሞች እስከ ሕንድ፣ የሜዲትራኒያን አካባቢዎች እና ፋርስ (ኢራን) ድረስ ለንግድ ያገለግሉ ነበር።

3. የሸክላ እና የመስታወት ቅርሶች (Pottery & Glassware)

የሸክላ ዕቃዎች በመቃብሮቹ ውስጥ በስፋት ከተገኙት ቅርሶች መካከል ዋነኞቹ ናቸው።

4. የዝሆን ጥርስ እና የቅርጻ ቅርፅ ግኝቶች (Ivory Carvings)

በ1970ዎቹ በታወቀው የብሪታንያ አርኪኦሎጂስት ዴቪድ ፊሊፕሰን (David Phillipson) እና ኔቪል ቺቲክ (Neville Chittick) በተመራው ቁፋሮ በTomb of the Brick Arches ውስጥ እጅግ አስደናቂ የዝሆን ጥርስ ቅርጾች ተገኝተዋል።

• የዝሆን ጥርስ ዙፋን/አልጋ (Ivory Furniture Panels): በከፍተኛ የቅርፃ ቅርፅ ጥበብ የተሰሩ የዝሆን ጥርስ ሳህኖች፣ የዙፋን ወይም የአልጋ ማስጌጫ ሰሌዳዎች ተገኝተዋል።
• እነዚህ ቅርጾች አክሱማውያን በወቅቱ የነበራቸውን ከፍተኛ የዝሆን ጥርስ ምርት እና የቅንጦት ዕቃዎች አሰራር ጥበብ በግልጽ ያሳያሉ።

Aksum is an ancient and holy city in the Tigray Region of northern Ethiopia, believed to be the foundation of Ethiopian civilization, history and religion. It was the centre of the Aksumite Empire, which was known far beyond its region for its trade, its architecture and its power.

1. Historical and civilizational aspects

• The great Aksumite civilization: From the 1st century BC to the 7th century AD, Aksum was one of the four great powers of the world (along with Rome, Persia and China).
• A trade centre: Through the Red Sea and the port of Adulis, it had wide trading relations with Rome, India, Greece and Egypt.
• Its own coinage: Aksum was the only ancient African country that minted copper, silver and gold coins in its own name and used them in trade.
• The development of script and language: In this period the Ge'ez letters were refined and vowels were added, completing the writing system.

2. Main monuments and remarkable architecture

3. Religious and cultural importance

• The acceptance of Christianity: Aksum became the first African country to adopt Christianity at the level of the state, in the 4th century (in the time of King Ezana).
• Islamic history (the First Hijra): When the companions of the Prophet Muhammad were persecuted in Mecca, the king of Aksum, Nejashi (Ashama), gave them refuge and protection.
• UNESCO heritage: Because of its historical and cultural value, Aksum was inscribed as a UNESCO World Heritage Site in 1980.

How the Aksum obelisks were made, and the story of the second great obelisk (the Obelisk of Axum) being taken away by Italy and brought back, is one of the most remarkable chapters in Ethiopia's historical journey.

1. How were the Aksum obelisks made?

The Aksum obelisks were erected, around the 3rd and 4th centuries AD, as burial memorials for the kings of Aksum. Their construction followed these remarkable stages of mechanical and civil engineering:

• Quarrying: The stelae were cut from heavy single blocks of granite / nepheline syenite from a place called Gobedra, about 4 km west of the city of Aksum. To cut the stone, holes were drilled in it and wooden wedges were set in and soaked with water; as the wood absorbed the water and swelled, the stone split.
• Shaping and finishing: After the stone was cut, the shapes of storeys, windows, doors and locks were carefully carved on it. It resembled the multi-storey palace buildings of the kings.
• Transport: Each stone weighs hundreds of tonnes. It is thought that the strength of elephants, wooden rollers and human labour were used to carry these heavy stones from Gobedra to Aksum.
• Erecting the stele: To stand the stones upright, they dug deep pits, used inclined earth ramps, and pulled the stones upward with the force of ropes and hooks, balancing against gravity.

2. The story of its removal to Rome (1937)

When Fascist Italy invaded Ethiopia in 1928 E.C. (1936), the Italian dictator Benito Mussolini ordered a great treasure to be taken from Ethiopia in order to revive the Roman history of triumph and to glorify his fascist empire.

Dismantling and transporting the obelisk

1937 (1929 E.C.)

The second great stele, which had fallen and broken into three pieces, was 24 metres long and weighed 160 tonnes. Italian soldiers cut it into pieces and carried it to the port of Massawa. From there they took it by ship to Rome.

Re-erection in Rome

1937

The obelisk was officially erected in Rome in front of what was then the Italian Ministry of Africa (today the headquarters of the FAO).

The Paris Peace Treaty

1947

Under the peace treaty signed in Paris after the Second World War, Italy was legally obliged to return the treasures it had looted from Ethiopia. But for various political reasons its return was delayed for several decades.

3. The obelisk's return home (2005)

After years of diplomatic effort, the unrelenting demands of the Ethiopian people and government, and international pressure, Italy agreed to return the obelisk.

• Dismantling and preparation (2003–2004): Advanced laboratory and engineering studies were carried out in order to take the stele safely down from where it stood in Rome and divide it into three parts.
• Transport by Antonov aircraft (April 2005 / 1997 E.C.): Because the obelisk was extremely heavy, it was flown directly from Rome to Aksum airport in three flights in a specially prepared giant An-124 cargo aircraft. The last piece arrived in Aksum on 17 April 1997 E.C. (2005).
• Re-erection (2008 / 2000 E.C.): With the cooperation of UNESCO and Italian engineers, using modern carbon-fibre rods as ties, the obelisk was re-erected in its former place in the month of Nehase 2000 E.C. (2008) and officially inaugurated.

Among all the stelae in the Aksum stelae park, the largest and most remarkable is known as the "Great Stele", thought to have been the largest single dressed stone (monolith) in world history.

1. The stele's remarkable size and appearance

• Length and weight: The stele was about 33 metres long, and its weight is estimated at about 520 tonnes.
• Number of storeys: It has 13 storeys, and on each storey images of windows, doors and locks were carefully carved.
• Its purpose: It was made around the 4th century as a memorial marker over the tomb of the great kings of Aksum.

2. Why did the stele fall? (engineering and historical reasons)

Historians and heritage specialists agree that the stele broke and fell while it was being erected, or soon after it stood. Four main reasons for its fall are cited:

• Imbalance between weight and foundation (structural imbalance):
• Because the stele was extremely heavy (520 tonnes), the foundation prepared for it was not strong enough to bear its huge weight.
• The presence of underground tombs:
• Under the ground where the stele stands there are large stone tombs and passages. As the stele rose upward or was being erected, the tomb below collapsed under its excessive weight, and the stele lost its balance and fell.
• An earthquake:
• There is also a supposition that an earthquake in the area at the time caused the huge stele, whose foundation had not hardened, to fall.
• The legend of the invasion of Gudit (Yodit):
• According to traditional oral history, Queen Gudit (Yodit) of the 10th century destroyed the stelae in order to bring down Aksumite civilization, but according to engineering studies it is believed that the stele fell under its own weight before her time.

3. The remarkable circumstance of its fall

When the stele fell to the ground it struck with great force the ancient stone tomb below (the Tomb of the False Door) and broke. In the fall, the upper part of the stele was broken in three main places.

This accident gave Aksumite architecture a great lesson, and the stelae made after it (for example the 24-metre stele that stands today) were reduced in size and weight and erected with more care.

Under the great monuments seen above ground in the Aksum stelae park and around it are very complex underground tombs and crypts. Before they died, the Aksumite emperors and nobles had large stone chambers hollowed out and built under the ground to serve for their burial.

Among these tombs, the best known and a showcase of ancient engineering is the "Tomb of the False Door".

1. The history and naming of the "Tomb of the False Door"

• Period: It is believed to have been built around the 4th century (before the spread of Christianity or at its beginning).
• The origin of the name: The tomb has this name because on the wall, apart from the main entrance, there is a "carved but unopenable door" (a false door).
• Spiritual belief: In ancient Aksumite culture and belief, this unopenable false door was thought to be a symbolic passage through which the soul or spirit of the dead king or dignitary would go out from inside and cross into eternity.

2. Engineering and craftsmanship

The construction of the underground tombs shows the Aksumites' advanced skill in stone cutting and civil engineering:

• Monolithic slabs: The tombs were built of huge dressed granite stones fitted carefully to one another. The stones used for the roof and walls were joined with geometric precision without mud or cement (dry-stone masonry).
• A multi-chamber system:
• Staircases that go down underground,
• A central chamber where the main sarcophagus rests,
• And small chambers in which gold, silver, pottery and honorary gifts to be buried with the dead king are placed.
• Weight distribution and strength: To be able to carry the stelae standing above ground, which weigh hundreds of tonnes, and the weight of the soil above, the roofs are supported by huge stone beams.

3. Other main underground tombs

The objects found in various archaeological excavations in the underground tombs of Aksum (especially in the Tomb of the Brick Arches, the Mausoleum and around the stelae of Gudit) are historical evidence of the great wealth, artistic development and international trading links of the Aksumite civilization.

1. Gold and silver artefacts

When the Aksumite kings and nobles were buried, many ornaments and belongings made of gold and silver were buried with them.

• Gold jewellery: Gold bracelets, necklace beads, earrings and parts of royal crowns have been found in the tombs.
• A special art of gilding: The Aksumites had an advanced technology for covering glass, bronze objects and coins with a thin layer of gold (gold leafing).
• Silver objects: Silver spoons, plates, perfume containers and hair fasteners have been found in various royal tombs.

2. Aksumite coinage

Aksum was the only ancient African country that began minting its own coins, starting in the time of King Endubis (in the 3rd century).

• Types of coin: Coins struck in gold, silver and bronze were found in the tomb excavations.
• Their historical importance:
• Evidence of religious change: The earliest coins carry the symbols of the moon and the sun (representing Sabaean deities), but after King Ezana accepted Christianity, the cross of Jesus Christ began to be stamped on the coins.
• The development of language: On the coins the kings' names and the title "King of Kings" are written in the Ge'ez and Greek languages.
• Trading power: Aksum's gold coins were used in trade as far as India, the Mediterranean regions and Persia (Iran).

3. Pottery and glassware

Pottery is among the most widely found objects in the tombs.

4. Ivory and carving finds

In the excavation led in the 1970s by the well-known British archaeologists David Phillipson and Neville Chittick, remarkable ivory carvings were found in the Tomb of the Brick Arches.

• Ivory furniture panels: Ivory plaques and decorative boards from thrones or beds, made with a high level of carving skill, were found.
• These carvings clearly show the Aksumites' great ivory production at the time and their skill in making luxury objects.